حرفه و فن مدرسه راهنمایی نوید صالحین

مرغ و مرغداری - بخش اول

خلاصه اي از تاريخچه پيدايش طيور در ايران

پيدايش جنس گالوس که اجداد پرندگان اهلي امروزه مي باشند و در حال حاضر نيز به صورت وحشي در جنگلهاي موطن خود يافت مي شوند به 8 ميليون سال قبل تخمين زده  مي شود ،حال آنکه وجود مرغ اهلي بين 2تا6 هزار سال قبل از ميلاد مسيح در کشور هندوستان و چين ثابت شده است.در آن زمان از پرندگان بيشتر براي راه اندازي جنگ بين آنها و تفريح استفاده مي شده است  .

بامهاجرت اقوام آريايي به فلات ايران در حدود هزار سال قبل از ميلاد ،مرغ به ايران نيز وارد شد. در زمان ساسانيان مصرف گوشت مرغ و ساير طيور ويژه درباريان بود.

تا قبل از حمله اسکندربه ايران ،اروپاييان با مرغ آشنا نبودند و طبق مدارک موجود حدود 800 سال قبل از ميلاد، يونانيان در ايران با مرغ آشنا شده و به همين دليل يوناييان به مرغ پرنده پارتي مي گفتند .

تصور بر اين است که گسترش نگهداري طيور به سمت اروپا از طريق هندوستان صورت گرفته و گسترش آن به قاره آمريکا ابتدا با استيلاي اسپانياييهاو سپس مهاجرت انگليسيها ،فرانسويها و هلنديها به آن قاره صورت گرفته باشد.

در کشور ايران مرغداري تا قبل از سال 1331به صورت صنعت نبوده و بر اساس آمار موجود تعداد 8/31 ميليون قطعه انواع ماکيان و آن هم به صورت سنتي در منازل روستايي نگهداري مي شد. 

در سال 1333سازمان دامپروري جهت وارد نمودن نژادهاي نيو همشاير، پليموت سفيد ،ردايلند و گل باقلايي به ايران اقدام کرد ،ولي به دليل عدم آگاهي و ورود بيماريهاي شايع و عدم توانايي کنترل اين بيماريها موجبات دلسردي و رکود صنعت مرغداري در ايران  فراهم شد.   

در سال 1334کارشناسان موسسه رازي موفق به ساختن واکسن موثر بر عليه نيوکاسل گرديدند و در سال 1339توسط شرکت نارمک ، تخم مرغ جوجه کشي وارد ايران گرديد،ولي به دليل عدم آشنايي به سيستمهاي جديد و نيز تکنيک ضعيف ماشينهاي موجود و در نتيجه عدم بازدهي مطلوب ،اين مورد نيز متوقف گرديد.

 به طور کلي سرعت رشد پرورش طيور در ايران از سال 1341 به بعد مي باشد،که در آن زمان ظرفيت ماشينهاي جوجه کشي شرکت نارمک به 5/2ميليون تخم در سال رسيد.

در سال 1342وزارت کشاورزي و بخش خصوصي شروع به توليد گله هاي مرغ مادر نمودند.

د رسال 1351شرکت ماکيدام با ظرفيت توليد 8 هزار تن تخم مرغ  و 24000تن گوشت مرغ  و 226300تن خوراک مرغ تاسيس گرديد و در سال 1353مجتمع عظيم سيمرغ براي توليد گوشت مرغ ، تخم مرغ و غذاي مرغ  مجهز به تشکيلات مرغ مادر ، جوجه کشي و توليد جوجه يک روزه و تشکيلات کشتارگاه و سردخانه ها در تهران ، اصفهان ، کرمان ، يزد و خراسان به صورت مجموعه اي زنجيره اي به فعاليت پرداخت ، به طوري که به عنوان يکي از موسسات منحصر به فرد در خاورميانه درآمد.

در سال 1355 کشتارگاه و تشکيلات بسته بندي و ذخيره تخم مرغ پرديس در کرج با ظرفيت توليد 45 تن  گوشت مرغ در روز و ذخيره 60 تن بوجود آمد و در سال 1356براي اولين بار اجداد تخمي توسط شرکت مرغک وارد ايران شد.

همچنين در سال 1361تشکيلات توليد لاينهاي گوشتي توسط وزارت کشاورزي در بابل کنار مازندران شروع به فعاليت نمود و اين طرح در سال 1370به بهره وري زسيد.

و در سال 1362 مجتمع پرورش اجداد گوشتي در موسسه زياران وابسته به وزارت کشاورزي در نزديک قزوين به جود آمده و در سال 1371به بخش خصوصي نيز اجازه فعاليت در زمينه پرورش اجداد گوشتي داده شد. 
در نهايت همواره به دليل در اختيار نداشتن منابع علمي کافي ،صنعت طيور ايران در زمينه تامين تخم مرغ جوجه کشي ،دارو ،واکسن و غذا به شدت وابسته به واردات و صرف منابع ارزي کشور بوده است.

ولي امروز به دليل اقدامات بسيار جهت کسب دانش لازم و وجود کارشناسان متخصص و متعهد در اين امر شاهد رشد چشمگيري در همه زمينه ها بوده ايم.

شايان ذکر است طبق آمار موجود جهاني در سال1997ايران از نظر توليد گوشت در رده چهاردهم قرار دارد.

جانور شناسی

طبقه بندي زيست شناسي

ـــ‌ شاخه: طنابداران Chordatcv
ـــ رده: پرندگان Aves
ـــ زيررده: نومرغان يا پرندگان حقيقي Neornithes
ـــ راسته: ماكيان شكل Galliformes
ـــ زيرراسته: ماكيان Gally
ـــ خانواده: ميخك داران Phasiaridie
ـــ جنس: گالوس Gallus
ـــ گونه: دامستيكوس Domesticus

گفته مي شود كه همه نژادهاي مرغ ازچهارنوع وحشي زيرحاصل شده اند:

1) مرغ جنگلي قرمز( گالوس – گالوس) Gallus_Gallus
2) مرغ جنگلي سيلان( گالوس ــ لافايتي) Gallus_Lafaytte
3) مرغ جنگلي خاكستري( گالوس – سونراتي) Gallus_Sorenati
4) مرغ جنگلي جاوه(گالوس ــ واريوس) Gallus_Various

اصول طبقه بندي نژادي مرغ

 طبقه بندي براساس تفاوتهاي ظاهري، صفات واعضاء بدن

1) رنگ:

درنژادهاي گوناگون متفاوت مي باشد:
ساده: تمام پرها داراي يك رنگ هستند وهيچگونه رنگ ديگري درپروبال ديده نمي شود. اين رنگهاعبارتنداز: سياه، سفيد، قهوه اي، قرمزوطلايي.
مخلوط: قسمتي ازپرداراي يك رنگ و قسمتي ديگرداراي رنگ ديگري است، مثل نژاد سوسكس سفيد كه بدن سفيد واطراف گردن ودم سياه است.
مركب: درروي يك پر دويا چند رنگ ساده به اشكال مختلف كنار يكديگرقراردارند.
انواع مختلف آن عبارتنداز: حاشيه دار، گل باقلائي، خالدار، لك دار و پرتوي

2) تاج:

درنژادهاي مختلف اشكال متفاوتي دارد.
ـــ ساده: نژادهاي پليموت روك ، مينوركا و لگهورن
ـــ گلسرخي: نژادهاي ويندوت وهامبورگ
ـــ نخودي: نژاد براهما
ـــ هفت يا V شكل: نژاد هودان
ـــ توت فرنگي شكل: مالايا
ـــ بالشي شكل ، گل آلاله اي و…

3) ريش: اين زائده ممكن است دراز، پهن ويا باريك با لبه هاي گرد وتيزباشد.

4) سر: شكل عمومي سر، بويژه وضع قرارگرفتن تاج وريش ، بزرگي وكوچكي وشكل آن ونيزرنگ زايده گوش وسايرخصوصيات سرمي تواند سبب تفكيك نژادي باشد.

5) ساق پا: ساق پاممكن است پرداريا بي پر، بلند ويا كوتاه وازنظررنگ ممكن است زرد، سفيد، آبي ويا سياه باشد.

6) شكل عمومي بدن: هرنژادي داراي هيكل وشكل مخصوص بوده وپرها به شكل خاصي مي رويند به طوري كه دونژاد ممكن است تاج وشكل، صورت ورنگ مشابه باشند ولي از نظر شكل عمومي فرق داشته باشند.

 طبقه بندي بر اساس محل جغرافيايي

1) دسته آمريكايي
از جفتگيري نژادهاي كوچك مديترانه اي ، نژادهاي بزرگ جثه آسيايي در آمريكا به وجود آمده اند. از نظر اندازه حد واسط نژادهاي مديترانه اي و آسيايي هستند، بلوغ جنسي در آنها سريعتر از نژادهاي سنگين است، بعد از بلوغ به سرعت چربي گرفته و چاق مي شوند. ساق پا بدون پر ،پوست بدن و رنگ ساق پا زرد است(به جز نژاد ژاوا و ژرسه كه پوست آن زرد ولي ساق پا سياه مي باشد) و تمام اين نژادها داراي لاله گوش قرمز رنگ هستند.
پوسته تخم مرغ در همه اين نژادها به جز لامونا قهوه اي است و بيشتر از نظر تيپ گوشتي مورد توجه هستند، نژادهاي مهمي كه در اين دسته قرار دارند به شرح زير مي باشند:

- نژاد پليموت راك
اصل اين نژاد از ايالت كنتيكوت و از آميخته گيري بين دو نژاد كوشين سياه و دومينيك به دست آمده است. اين نژاد داراي رنگهاي مختلف مانند سفيد ، باقلايي ، طلايي ، آبي ، خط دار ،نخودي و كبكي است ولي دورنگ سفيد و گل باقلايي بيشتر هستند.

- نژاد ويندوت
از تقاطع و جفتگيري بين براهماي سياه و هامبورك و كورنيش سفيد به دست آمده است. اين نژاد داراي بدن نسبتا گرد وجمع وجوروپايين افتاده است.پشت كوتاه وپرها پرپشت ورنگ پوست زرد مي باشد.داراي رنگهاي سفيد، نخودي، طلايي، كبكي ونقره اي است.نوع سفيد آن بيشترمورد توجه مي باشد.

- نژاد ردايلند
منشا آن ازتقاطع بين نژادهاي قرمزو شانگهاي قرمزمي باشد كه بعدا خون نژادهاي ديگري مثل لگهورن قهوه اي وكورنيش و ويندوت نيز واردآن شده است. داراي بدني كشيده وجمع وجورمي باشد وپشت مسطح ورشد سينه درجلونسبتا خوب است.رنگ پروبال دراين نژاد تيره يا قهوه اي قرمزو پرهاي اصلي دم تقريبا تيره و سياه است.سرعت رشد درجوجه ها زياد است ازاين روازنظر توليد گوشت نژاد خوبي محسوب مي شود.

- نيوهمشاير
ازنژاد ردايلند منشا گرفته ورنگ پر وبال بلوطي قرمزاست.رنگ ساق وپوست زرد، تاج ساده ، منقا ر زرد متمايل به قهوه اي است.تخم مرغ آن اغلب بزرگ وپوسته آن قهوه اي مي باشد.اين نژاد درهر دوزمينه گوشت وتخم مورد توجه قرارگرفته است.
ضمنا نژادهاي ديگري نظير دومينيک ، جانتكلر، ژرسه سياه و ژرسه سفيد هم جزء دسته مرغهاي آمريكايي هستند.

2) دسته آسيايي
مرغان اين دسته بدني بزرگ و استخوان بندي قوي دارند.يكي از ويژگيهاي اين دسته پر دار بودن پاهاست، پوست بدن همه آنها به جز لانگشان سياه زرد است ،لاله گوش همه قرمز بوده و تخم مرغهاي آنها قهوه اي مي باشد.از نظر توليد گوشت خوب هستند ولي سرعت رشد پايين دارند و بلوغ در آنها ديرتر انجام مي گيرد.مهمترين نژادهاي اين دسته عبارتند از :

- نژاد براهما
اصل اين نژاد از ناحيه براهما پوترا در هندوستان مي باشد،اين گرو ه داراي بدن جمع و جور و سنگين ، اندامي متناسب و تاج نخودي شكل مي باشد و داراي سه رنگ روشن ، تيره و نخودي هستند.

- نژاد كوشين
اصل اين نژاد از چين و از ناحيه شانگهاي مي باشد ، به همين دليل به آن شانگهاي نيز گفته مي شود. اين نژاد داراي بدني سنگين بوده و در ساق پا پرهاي فراواني دارد ، رشد سينه كم و به طرف پايين كشيده و پرها بلند و دور از يكديگر هستند. توليد تخم مرغ در اين نژاد به دليل تعداد زياد كرچي كم است و داراي جورهاي سياه ، سفيد ، نخودي و كبكي مي باشند.

- نژاد لانگشان
اصل اين نژاد از ناحيه لانگشان چين است. بدن اين نژاد كوتاهتر و عميق تر از دو نژاد ديگر است، پاها طويل تر و دم بلند تر است. تاج آنهاساده ، ساق پا داراي پر است و داراي جورهاي سفيد و سياه مي باشند.

 
3) دسته مديترانه اي
ازسايرنژادها كوچكترند، داراي بدني كشيده، عرض وارتفاع كم، سينه برجسته وتيزوگردن باريك هستند. پاها بدون پر،لاله گوش سفيد يا كرم رنگ، تاج نسبتا بزرگ، دم خروسها داسي شكل ودرمرغها باد بزني مي باشد، بلوغ درآنها سريع است وديركرچ مي شوند.تخم مرغ آنها داراي پوسته سفيد است وازنظرتوليد تخم مرغ حائزاهميت هستند ومقدارمصرف غذا براي توليد تخم مرغ كمترازسايردسته ها است.
اين دسته داراي 6گروه مي باشد:

- نژاد لگهورن       

يكي ازمعروفترين نژادهاي اين دسته است كه اصل آن ازكشورايتاليا بوده وداراي جثه كوچك، بدني كشيده، پشت نسبتا طويل وسينه تنگ وساق پاي كشيده مي باشد.رنگ پوست ومنقاروساق پا و پنجه دراين نژاد زرد رنگ است، تخم مرغ نسبتا درشت وسفيد رنگ دارند.13جورمختلف ازاين نژاد استاندارد شده كه جور سفيد وخرمايي آن بيشترمورد توجه قرارگرفته است و درنقاط سرد سيربهترپرورش مي يابند.امروزه ازتلاقي واريته ها ي مختلف اين نژاد، مرغهاي تجاري تخمگذاربدست مي آيد.

اين نژاد را مي توان به دو دسته يكي با تاج ساده و ديگري با تاج گل سرخي تقسيم كرد.گروه داراي تاج ساده شامل جورهاي لگهورن سفيد،قهوه اي روشن، قهوهاي تيره، نخودي، نقره اي، قرمزوقرمزدم سياه مي شود و گروه داراي تاج گل سرخي شامل جورهاي سفيد ، قهوه اي و نخودي مي شود. لگهورن از نظر تخمگذاري بهترين نژاد دنيا محسوب مي شود.

- نژاد مينوركا
اصل اين نژاد از مينوركا در ايتاليا است و بزرگترين نژاد دسته مذكورمي باشد.داراي بدني طويل و كشيده ، تاج بزرگ و ريش طويل است..در اين نژاد زائده گوش سفيد و پوست بدن سفيد و سينه برجسته و گرد مي باشد و داراي دو جور تاج ساده و گل سرخي مي باشد، از نظر رنگ به جورهاي سياه ، سفيد و خرمايي تقسيم مي شوند.

- نژاد آنكونا
اصل اين نژاد نيز از ايتاليا بوده است. داراي جورهايي با تاج گل سرخي و ساده مي باشد ، رنگ پر آن سياه و در انتهاي آن نوارهاي سفيدي وجود دارد.ساق پا و انگشتان زرد يا زرد متمايل به سياه است.

- نژاد باتركاپ
اصل آن از جزيره سيسيل مي باشد.

- نژاد آبي اندولسي
اصل آن از ناحيه اندولس اسپانيا است.

 
- نژاد اسپانيايي سياه صورت سفيد
اصل آن از اسپانيا بوده است.

4)دسته انگليسي
مبدا آن از بريتانياست.رنگ پوست در تمامي نژادها به جز كورنيش سفيد و لاله گوش قرمز است. در اين دسته همه نژادها به جز دوركينگ و ردكاپ تخم مرغهايي با پوسته سفيد توليد مي كنند، رشد سينه در اين نژاد بسيار خوب است و از نژادهاي خوب گوشتي محسوب مي شوند.
6 نژاد مهم در اين دسته قرار دارند :

- نژاد ساسكس
داراي بدني كشيده ، شانه اي پهن و سينه عميق هستند.تاج آن ساده ، رنگ منقار شاخي و پنجه ها و ساق پا رنگ روشن شاخي است ، رنگ پوست آن سفيد بوده و اين مساله از ضعفهاي اين نژاد مي باشد. از جهت توليد گوشت و تخم مرغ هر دو مورد توجه مي باشد.

 
- نژاد ارپينگتون
از ارپينگتون انگلستان منشا گرفته است.داراي بدني كشيده وعميق ، دست و پا كوتاه واستخوانها درشت مي باشد ، از نظر بدن جمع و جورتر از نژادهاي آمريكايي است. شكل تاج در اين نژاد ساده، رنگ پر خرمايي ، سياه ، سفيد و آبي است.

- نژاد كورنيش
كورنيش از اختلاط نژادهاي آسل ، مالاي ونژاد جنگي انگليسي و كورنيش جنگي هندوستان به وجود آمده است. داراي شانه پهن ، اندام نسبتا بلند ، سينه وسيع و برجسته و دست وپاي بلند مي باشد. اين نژاد از نظر رنگ سه نوع دارد:سفيد ، سياه و قرمز

- نژاد دوركينگ
بدني پهن و عميق دارد.. داراي دو گروه تاج ساده و گل سرخي و رنگهاي مختلف مانند سفيد ، نقره اي و رنگارنگ مي باشند ، منقار تيره ساق پا و انگشتان سفيد ، لاله گوش به رنگ قرمز و رنگ پوسته تخم مرغ سفيد است.

- نژاد استرالوپ
اصل آن از استراليا مي باشد كه از ارپينگتون سياه به وجود آمده است. پشت طويل و بدن از جلو به طرف دم داراي شيب مي باشد ، عمق بدن خوب و پرها متراكم هستند ، تاج ساده ، منقار و پنجه ها سياه مي باشد. اين نژاد نيز دومنظوره يعني تخمي ـ گوشتي مي باشد.

-نژاد ردكاپ
به علت تا ج گل سرخي و قرمز رنگ به آن ردكاپ يا سرخ كلاه مي گويند. اندازه آن متوسط ، بدن كشيده ، سينه برجسته و رنگ تخم مرغ آن سفيد رنگ مي باشد.

طبقه بندي بر اساس نوع بهره وري

1) سبك يا تخمگذار
قابليت توليد بيشتري تخم مرغ را دارند و اندازه تخم آنها خوب است .از نظر گوشت زياد مورد توجه نيستند، لگهورن سفيد بهترين نمونه است و از تلاقي سويه هاي مختلف لگهورن مرغهاي تخمگذار به دست مي آيد.

2) سنگين يا گوشتي
داراي سرعت رشد و افزايش وزن زيادي است، استخوان بندي و قالب بدن آنها بزرگتر از ساير دسته ها است و در ازاي خوردن غذاي كمتر رشد بيشتري دارند ، بهترين نمونه اين دسته كورنيش و وايت راك مي باشد.

3) دو منظوره
اين گروه داراي هر دو قابليت توليد تخم مرغ وگوشت هستند، در آغاز تخمگذاري توليد تخم خوب و در پايان تخمگذاري وزن آنها مناسب مي باشد.بهترين نمونه ها نژادهاي ردايلند و نيوهمشاير هستند.

4) زينتي

نژادهاي اين دسته از نظر اقتصادي حائز اهميت نيستند ، بلكه از لحاظ زيبايي و شكل ظاهري مورد توجه قرار گرفته اند. كه شامل دو گروه بازي يا جنگي وزينتي مي شوند.معروفترين آنها نژادهاي لهستاني ، هودان و سيلكي مي باشند.

علاوه بر طبقه بندي فوق نژادهاي ديگري نيز، در دنيا وجود دارد كه استاندارد نشده اند و شامل موارد زير مي شوند :

- لهستاني
- هامبورگ
- فرانسوي
- شرقي
- جنگي
- زينتي
- نيمه خون

نژادهاي بومي مرغ در ايران

1) گردن لخت مازندران
2) زرد كرك مازندران
3) مرندي آذربايجان شرقي

از نژادهاي تخمگذار ايراني است و داراي منقار سياه يا خاكستري ، لاله گوش كوچك و سفيد، ريش قرمزاست،ا ندازه متوسط ، جثه عميق و پنجه ها بدون پر مي باشد.تخم مرغ اين نژاد قهوه اي روشن است و نطفه داري در اين نژاد مناسب است.

 4) لاري در شمال ، شمال شرقي وجنوب
بدن بلند و كشيده ، سينه پهن و عميق و تاج به شكل توت فرنگي مي باشد. جورهاي متفاوتي از اين نژاد در ايران وجود دارد كه به شرح زير مي باشد:
ــ لاري قرمز
ــ لاري قهوه اي
ــ لاري باقلايي و سفيد
5) دشتستاني بوشهر و فارس
6) نژادهاي عمومي ايران

 

نحوه آغاز یک پروژه

 اولويت استانها

از نظر آب و هوا و جهت تعيين يك اقليم مناسب براي پرورش مرغ بايد گفت كه با توجه به بسته بودن سيستم پرورش و قابل كنترل بودن آن پرورش اين حيوان تقريباً‌ در تمامي نقاط امكان‌پذير مي باشد و به بيان ديگر در هر ناحيه‌اي كه امکانات زيربنائي مناسب از قبيل: آب، برق، سيستمهاي ارتباطي و ... وجود دارد، پرورش مرغ امكان‌پذير است.

همچنين تاثيرات آب و هوايي و تغييرات دمايي در يك منطقه را مي‌توان با بكارگيري تمهيدات ويژه و امكانات مناسب كنترل نموده و از تاثيرات سوء‌ آنها بر روي نتيجه قابل انتظار جلوگيري كرد.

انتخاب زمين

جهت انتخاب زمين مناسب براي اجرا بايستي مواردي از قبيل: در دسترس بودن امکانات رفاهي مانند جاده هاي ارتباطي مناسب، نزديکي برق، آب و ... را مد نظر قرار داد و حتي الامکان سعي نمود تا زمين مورد نظر به گونه اي انتخاب گردد که سرمايه گذار جهت آماده سازي آن و تهيه امکانات کمترين هزينه را متحمل گردد.ضمن اينکه مکان مورد نظر بايستي داراي حداقل ضوابط جهاد کشاورزي جهت اجراي پروژه باشد که برخي از اين ضوابط عبارت اند از:

الف) داشتن حداقل فاصله يک کيلومتر با مراکز نگهداري دام و ماکيان گوشتي
ب) داشتن حداقل فاصله دو کيلومتر با مراکز نگهداري دام و ماکيان داشتي
ج) داشتن حداقل فاصله دو الي سه کيلومتري با مناطق مسکوني و مواردي از اين قبيل که جهت احراز استعلام مثبت و صدور اجازه فعاليت از سوي سازمانهاي ذيربط لازم مي باشد.

نحوه گرفتن مجوزهاي قانوني

مراحل گوناگون جهت اخذ مجوز صنعتي پرورش مرغ مادر، تخمگذار و گوشتي کاملاٌ شبيه ديگر رشته ها و به صورت زير است:

1- تهيه طرح توجيهي فني با رعايت کليه ضوابط فني و قانوني
2- تهيه نقشه جانمائي ساختمانها و تاسيسات
3- مراجعه به واحد امور دام شهرستان و ارائه درخواست به همراه مدارک فوق و تشکيل پرونده
4- ادامه باقي مراحل طبق دستور و نظر واحد امور دام جهاد کشاورزي شهرستان

طراحي ساختمانها

جهت نگهداري و پرورش مرغ عموماٌ سالنهاي بسته اي در نظر گرفته مي شوند که در طراحي آنها مي توان شيوه هاي گوناگوني را به کار گرفت. هم اکنون يکي از رايج ترين مدلهاي طراحي وساخت سالنهاي مرغداري، سالنهاي بدون پنجره يا اصطلاحا window less مي باشند که در اين نوع ساختمان کمترين ميزان پنجره بکار رفته و معمولا هواکشهاي بسيار بزرگ به همراه پدهائي که در ديواره هاي جانبي قرار مي گيرند وظيفه تامين هواي مورد نياز را بعهده دارند.

از لحاظ بهداشتي و کنترلهاي ديگر نيز اين نوع ساختمانها قابل کنترل تر مي باشند. به هر حال صرفنظر از نوع طراحي هاي انجام گرفته موارد ديگري نيز در نوع ساخت و سازها دخالت دارند که از آن جمله مي توان به موارد زير اشاره داشت:

 1- نوع مصالح در دسترس
2- نوع اقليم و آب و هواي منطقه
3- طول مدت فصل گرما و سرما
4- ميزان رطوبت

و مواردي از اين قبيل که هرکدام به نوبه خود تاثير به سزائي را در نوع طراحي و ساخت بناها خواهند داشت.

 

جوجه كشي

به دو صورت طبيعي و مصنوعي وجود دارد. در نوع طبيعي مرغ كرچ مدت زماني را روي تخمها مي خوابد تا جوجه ها از تخم خارج شوند اما درجوجه كشي مصنوعي ازماشينهاي جوجه كشي استفاده مي شود.

محاسن روش مصنوعي:

1) نيازي به مرغ كرچ وجود ندارد .
2) هربارتعداد زيادي تخم را مي توان به جوجه تبديل كرد.
3) بهداشت ومقابله با بيماريها آسانتر است.

جنين براي رشد و نمو خود به تمام عناصر غذايي نيازمند است كه آنها را ازتخم مرغ مي گيرد و فقط اكسيژن است كه ازهوا تامين مي شود.
تا روز چهارم جوجه كشي قندها منبع اصلي انرژي هستند.
از روز پنجم تا نهم پروتئين به عنوان منبع انرژي مي باشد.
از روز نهم تا پايان دوره چربي ها انرژي مورد نياز را تامين مي كنند.
كلسيم مورد نياز در دوره جنيني ازپوسته تامين مي شود کلسيم موجود در زرده بعد ازخروج جوجه ازتخم مورد استفاده قرار مي گيرد.
نياسين و ويتامينC توسط جنين ساخته مي شود و بقيه ويتامينها ازطريق تخم مرغ در اختيار جنين قرار مي گيرد.

ميزان تلفات

تلفات جنين در طي دوره جوجه كشي متفاوت مي باشد و بيشتر تلفات را طي مراحل زير مشاهده مي كنيم:
ـــ روز دوم تا چهارم: به علت عدم توانايي سازگاري جنين با تغييرات فيزيولوژيكي وبيوشيميايي به وجود آمده در مراحل رشد( كمبود ويتامين A وE منجربه افزايش تلفات مي شود)
ـــ روزهاي يازدهم تا چهاردهم: به علت کمبود عناصر غذايي
ـــ روزهاي هفدهم تا بيست ويكم: به علت تغييرات حرارت و رطوبت و… در ماشينهاي جوجه كشي ( براي كاهش تلفات در اين مرحله از باز و بسته كردن زياد ماشينهاي جوجه كشي بايد خودداري نمود).

  

 ويژگي هاي تخم مرغ مناسب جهت جوجه كشي

1) نطفه داري:

تخم مرغ نطفه دار شامل تخم مرغي مي شود كه اسپرم و تخم در ناحيه شيپور با هم تركيب شده باشند.
اين مورد در نژادهاي سبك مثل لگهورن حدود90% و در نژادهاي سنگين حدود80% است.

عوامل موثربرنطفه داري

ـــ مرغها وخروسهاي مولد:
توجه در انتخاب مرغها وخروسهاي مولد حائز اهميت مي باشد. بايد از خروسهاي جوان استفاده كرد تا به اندازه كافي فعال باشند و به اندازه كافي اسپرم توليد كنند ،جهت استراحت كافي خروسها بايد از آنها به طور متناوب استفاده نمود زيرا قدرت باروري خروسها از سال دوم به بعد كاهش مي يابد.
در نژادهاي سبک به ازاي هر 15 مرغ يک خروس ، در نژادهاي سنگين به ازاي هر 8 تا10مرغ يك خروس ودر نژادهاي د ومنظوره به ازاي هر12 مرغ يك خروس به كار مي رود.

ـــ‌ تغذيه گله:
كمبود برخي ويتامينها به خصوص A وE و پروتئين جيره باعث كاهش نطفه داري مي شود.

ـــ شرايط آب وهوايي:
از عوامل موثر در توليد اسپرم مي باشد. در هواي سرد به علت يخ زدن تاج خروس ميزان توليد اسپرم كاهش مي يابد، از اين روبراي جلوگيري از اين مشكل تاج خروس را قطع مي كنند. هواي گرم نيز منجربه كاهش توليد اسپرم مي شود، همچنين در هواي بسيار گرم جمع آوري تخم مرغ جهت جوجه كشي صورت نمي پذ يرد.

ـــ‌ نور:
نور كافي در سالنهاي پرورش ازجمله عوامل موثر بر نطفه داري مي باشد. نور با تاثير بر ترشح هورمونهاي هپوفيز موجب رشد بيضه ها و افزايش توليد اسپرم مي شود.

 
ـــ توليد تخم مرغ:
با افزايش ميزان تخمگذاري ، درصد نطفه داري نيز افزايش مي يابد.

ـــ سن مرغ:
در اوايل تخمگذاري، اندازه تخم مرغها كوچك و ميزان نطفه داري پايين است و در طول دوره تخمگذاري با افزايش وزن تخم مرغ درصد نطفه داري نيز افزايش مي يابد. در مرغهاي جوان درصد نطفه داري پايين است و با افزايش سن نيز درصد نطفه داري كاهش مي يابد.

 - نژاد:
نطفه داري در نژادهاي گوناگون متفاوت مي باشد.
معمولا در نژادهاي سنگين به دليل تمايل كمتر براي جفتگيري ميزان باروري كمتر از نژادهاي سبك است.

- روش هاي جفتگيري:
خويش جفتي اثر منفي بر ميزان نطفه داري دارد. در نتيجه با افزايش همخوني نطفه داري كاهش مي يابد وآميخته گيري منجر به افزايش ميزان نطفه داري مي شود. ميزان نطفه داري در جفتگيري گله اي بيش ازساير روشها از جمله جفتگيري لانه اي و تجربي است.

2) شكل ظاهري تخم مرغ:

از جمله عوامل موثر در جوجه كشي مي باشد. از اين رو رعايت نكات زير در اين زمينه ضروري است:

- اندازه:
تخم مرغهاي جوجه كشي بايد اندازه متناسب داشته باشند يعني در حقيقت نه خيلي بزرگ و نه خيلي كوچك باشند. 

- وزن:
وزن مناسب جهت تخم مرغهاي جوجه كشي 60-50 گرم مي باشد كه در نژادهاي سنگين بيشتر است.

 
- اختلالات شكل ظاهري:

از به كار بردن تخم مرغهاي با ظاهرغيرطبيعي (كشيده ـ گرد ـ موج دار) بايد اجتناب گردد. اين امر در زمينه اصلاح نژاد براي جلوگيري از به وجود آمدن تخم مرغهاي غير طبيعي از جوجه هاي حاصله موثر مي باشد. 

- ضخامت پوسته:
تخم مرغهاي داراي پوسته بسيار ضخيم و نازك مناسب جوجه كشي نيستند. نازك بودن پوسته منجر به تبخير آب بيشتر و كاهش درصد جوجه در آوري مي شود، از طرفي در اين حالت كلسيم كافي براي رشد جنين تامين نمي گردد. ضخيم بودن پوسته سبب بوجود آمدن مشكل در زمان خروج جوجه از تخم مي شود. 

- اختلالات تخم مرغ:
تخم مرغهايي كه سفيده غليظ تري دارند و يا زرده آنها رنگي تر مي باشد به علت همراه داشتن ميزان مواد غذايي بيشتر جهت رشد و نمو جنين درصد جوجه درآوري بيشتر دارند.

3) ذخيره سازي تخم مرغهاي قابل جوجه کشي:

تخم مرغها پس ازجمع آوري بلا فاصله در ماشينهاي جوجه كشي قرار نمي گيرند بلكه مدتي نگهداري مي شوند و يكباره به ماشين جوجه كشي منتقل مي شوند.
از جمله عوامل موثر بر نگهداري تخم مرغ موارد زير مي باشد:

- حرارت:
دماي مناسب محل نگهداري تخم مرغ حدود15- 10 درجه مي باشد و در اين دما امكان نگهداري تخم مرغ براي يك هفته فراهم است. به دنبال افزايش زمان نگهداري دماي محيط را بايد اندكي كاهش داد. البته افزايش مدت زمان نگهداري منجر به كاهش جوجه درآوري مي شود. شايان ذکر است اگر دماي محيط بيش از 21درجه سانتي گراد باشد رشد جنين آغاز شده و به علت عدم مناسب بودن شرايط رشد پس از مدتي متوقف مي گردد و جنين از بين مي رود.

- رطوبت:
رطوبت نسبي در اتاقهاي نگهداري تخم مرغ حدود 80-75% مي باشد. کاهش ميزان رطوبت منجر به تبخير آب داخل تخم مرغ و در نتيجه کاهش ميزان جوجه در آوري مي شود.

4) وضعيت قرار گرفتن تخم مرغها:
تخم مرغها در محل نگهداري به صورتي قرار مي گيرد که قسمت پهن تخم آنها رو به بالا باشد. البته طي زمان نگهداري بايد تخم مرغها را روزي چند بار چرخاند ، زيرا عدم توجه به اين موضوع منجر به چسبيدن جنين به پوسته و کاهش جوجه در آوري مي باشد.

5) حمل و نقل تخم مرغهاي جوجه کشي:

عمل نقل و انتقال تخم مرغها بايد با احتياط کامل صورت گيرد.
عدم توجه به اين موضوع و وجود تکانهاي شديد ضمن حمل و نقل ممکن است منجر به پاره شدن کيسه هاي هوايي و يا ايجاد تغييراتي در داخل تخم مرغ و به دنبال آن کاهش جوجه در آوري شود. از اين رو بايد با قرار دادن قسمت پهن تخم مرغ به طرف بالا بايد در بسته بنديهاي مناسب حمل شوند.

سالنهاي جوجه کشي

سالن جوجه کشي شامل قسمتهاي زير مي شود:

ـــ اتاق دود دادن
ـــ اتاق درجه بندي
ـــ اتاق نگهداري تخم مرغ
ـــ اتاق شستشو
ـــ اتاق انكوباتور(ستر)
ـــ اتاق هچر
ـــ اتاق نگهداري جوجه

مراحل جوجه كشي

1) ستر:
در كارخانه هاي جوجه كشي 18روزاول ( ازساعت 440-0) تخم مرغها رادرداخل دستگاه ستر (تخم مرغ گير) كه دماي آن2/37 ورطوبت آن60%است قرارمي دهند.

در دستگاه سترچهارعامل بايد مورد توجه قرارگيرد:

ـــ دما
دماي مناسب براي جوجه كشي به طور متوسط معادل 38-37 درجه مي باشد. كاهش دما منجر به ديرتر خارج شدن جوجه ها از تخم مرغ مي شود وافزايش آن منجر به زودتر خارج شدن جوجه ها از تخم مرغ مي گردد. درجه حرارت مناسب درماشينهاي مختلف تا حدودي متفاوت مي باشد.

ـــ رطوبت
رطوبت دماي موجود در ماشينهاي جوجه كشي سبب تبخير آب ازتخم مرغها و تلفات جنين مي شود. از اين روتوجه به رطوبت مناسب از اهميت بسياري برخوردار است. از طرفي كاهش رطوبت ماشينهاي جوجه كشي منجر به افزايش تبخير و وسيع تر شدن كيسه هاي هوايي داخل تخم مي شود. در نتيجه نوك جوجه زود تر به اطاقك هوا مي رسد. همچنين افزايش رطوبت نيزمنجر به وسعت دير بهنگام كيسه هوا شده وجوجه در اين زمان قادر به تنفس نخواهند بود. رطوبت ماشينهاي جوجه كشي به دماي آنها و سرعت تهويه بستگي دارد.

ـــ تهويه
طي دوره جوجه كشي اكسيژن مورد نياز جنين توسط منافذ موجود در پوسته تخم مرغ تامين مي شود.دي اكسيد كربن نيز از همين منافذ خارج مي گردد.ميزان اكسيژن مورد نياز جهت رشد جنين حدود21%مي باشد.به ازاي هر1%كاهش ميزان اكسيژن 5%ميزان جوجه دهي كاهش مي يابد.همچنين عدم خروج دي اكسيد كربن وتجمع آن در اطراف تخم مرغها منجر به كاهش درصد جوجه درآوري مي شود.چنانچه غلظت دي اكسيد كربن به 5%برسد درصد جوجه درآوري به صفر خواهد رسيد.حداكثر ميزان افزايش غلظت دي اكسيد كربن ماشينهاي جوجه كشي 5%مي باشد. تهويه مشابه سالنهاي پرورش اعمال مي گردد وچون اكسيژن احتياج است ودي اكسيد كربن دفع مي گردد در نتيجه در زمستان گرم ودر تابستان بايد سرد باشد.در جوجه كشي فشار مثبت در تهويه مطلوب تر است و جهت تهويه از سمت تميزترين قسمتها (سترها) به آلوده ترين بخش (اتاق شستشو) مي باشد.بين قسمتهاي مختلف درها دوطرفه هستند و از هر طرف قابل بازشدن مي باشد.اگر تهويه در قسمتهاي مختلف به صورت مجزا انجام شود مطلوبتر مي باشد.

 ـــ چرخش تخم مرغها
نحوه قرار گرفتن تخم مرغها به صورتي است كه قسمت پهن آنها به طرف بالا باشد،درغير اين صورت سر جوجه در قسمت باريك قرار مي گيرد و قادر به تنفس نبوده وازبين مي رود.چرخاندن تخم مرغها عملي است كه در جوجه كشي طبيعي توسط خود مرغ انجام مي شود وعدم توجه به آن منجربه كاهش جوجه درآوري مي شود زيرا جنين به پوسته تخم چسبيده و تلف مي شود.همچنين نزديكي نطفه به پوسته باعث افزايش تبخير آب از جنين مي شود.عمل چرخاندن موجبات گرم شدن يكنواخت تخم مرغها را نيز فراهم مي كند.اين عمل چندين بار در طي روز انجام مي گيرد و توسط ميله اي كه در زير صفحه تخم مرغ قرار دارد صورت مي پذ يرد.تعداد دفعات چرخش در طي روز حداقل 6-4 بار و در ماشينهاي بزرگ جوجه كشي هر 2ساعت يكبار انجام مي شود.

2) هچر:
سه روز باقي مانده، يعني از روز 21-19 تخم مرغها را در داخل دستگاه هچر(جوجه گير) قرار مي دهند كه دماي آن5 /37 درجه و رطوبت آن 75%است.
در دستگاه هچر از سه عامل از عوامل چهارگانه مذ كور در ستر مورد توجه مي باشد:

ـــ دما
ـــ رطوبت
ـــ اكسيژن

علت رطوبت بيشتر در دستگاه هچر به اين علت است كه بعد از روز 19جنين تنفس دارد ودي اكسيد كربن و آب تركيب شده و منجر به شكستگي پوسته ها مي شوند.همچنين جنين در روز 19مقداري از كلسيم پوسته را برداشت مي كند ( 120ميلي گرم در طول 21روز) .

در طي دوره 21روزه جوجه كشي تخم مرغها 18 روز در ستر و 2 روز در هچر قرار دارند، ازاين رو نسبت دستگاه ستر به هچر بايد 1به 6باشد.در اين صورت اگر هر روز بخواهيم تخم مرغها را ست كنيم،بعضي روزها هچر خالي مي شود به همين دليل هر سه روز يكبار تخم مرغها را ست مي كنيم.زمان انتقال تخم مرغها ازستر به هچر به شرايط تخم مرغها نيز بستگي دارد.در حقيقت زمانيكه 2-1%تخم مرغها نوك زده شوند زمان انتقال تخم مرغ است.

بهداشت وبيماريهاي جوجه كشي

جوجه كشي به دليل وجود نور، موادغذايي، رطوبت كافي و…بهترين محل آلودگي مي باشد.ازاين رو توجه به نكات بهداشتي اهميت بسياري داردزيرا توليد جوجه هاي سالم منجر به توليد گله هايي باتوليد مناسب مي گردد.
برخي ازامراض ازطريق تخم به جوجه ها منتقل مي شوند،از جمله ميكروارگانيزمهاي گروه سالمونلا كه تاثير زيادي در جوجه درآوري دارند.گروهي از امراض كه از طريق تخم به جوجه منتقل نمي شوند به طور غير مستقيم و با تاثير بر خصوصيات تخم مرغ موجب كاهش جوجه درآوري مي شوند.ازجمله بيماريهاي نيوكاسل و برونشيت مزمن كه ازطريق تغييرشكل دادن تخم مرغ و افزايش منافذ آن جوجه درآوري راكاهش مي دهد.تخم مرغهاي جوجه كشي بايد تميز شده ،در ظرف و انبارهاي تميز نيز ذخيره شوند،البته شستشوي تخم مرغها زمينه نفوذ ميكروبها به داخل تخم مرغ را فراهم مي كند ازاين رو شستن تخم مرغها توصيه نمي گردد و در صورت لزوم بايد از آب ولرم حاوي مواد ضدعفوني كننده ،آهن وفاقد يد استفاده شود.
علاوه براين، وسايل جوجه كشي نيز بايد با آب گرم و مواد ضدعفوني كننده شسته شوند.براي ضدعفوني كردن معمولا از گاز فرمالين استفاده مي شود.به طور معمول تخم مرغها طي دوره جوجه كشي نيز مورد ضدعفوني قرار مي گيرند. عمل ضدعفوني در ستر و هچر نيز ممكن است انجام شود،در اين صورت ميزان گاز و زمان ضدعفوني در هچر بايد كمتر از ميزان گاز وزمان ضدعفوني ستر باشد. 

 

مواد زائد حاصله از جوجه كشي منبع مناسبي جهت رشد ميكروبها مي باشند، به همين دليل اين مواد سوزانده مي شوند و يا در چاه هاي مختص به اين امر دفن مي گردند و موادي نظير تخم مرغهاي غيربارور، جنين هاي مرده و پوسته تخم مرغ به عنوان غذا در جيره طيور به كار مي رود.اين مواد پخته و خورد مي شوند و به عنوان منبع كلسيم و پروتيئن مصرف مي شوند.

خارج شدن جوجه ها ازماشين جوجه كشي

جوجه ها در روز21 و يا با كمي تاخير از تخم خارج مي شوند و جوجه ها پس از خروج از تخم مدت 24ساعت در ماشين باقي مي مانند تا كاملا خشك شوند.طي زمان مذكور جوجه ها نيازي به آب ومواد غذايي ندارند و تمامي مايحتاج خود را از ذخاير زرده تامين مي كنند.پس از گذشت 24 ساعت جوجه هاي ناسالم كه شامل جوجه هاي ضعيف، فلج و آنهايي كه داراي ورم ناف و مقعد چسبيده هستند جدا و دور ريخته مي شوند و جوجه هاي سالم براي فروش آماده مي شوند.

خدمات جوجه كشي

1) تعيين جنسيت:

جدا كردن خروس و مرغ در يك روزگي در نژادهاي سنگين به دليل رشد بيشتر خروس از مرغ و احتياحات غذايي بيشتر خروس در مقايسه با مرغ، نر و ماده از يكديگر جدا مي شوند، زيرا در اين صورت چنانچه هر دو جنس با هم پرورش داده شوند جيره غذايي متناسب با نياز مرغ براي خروسها كافي نخواهد بود و جيره غذايي متناسب با نياز خروس عناصر غذايي زيادتر از حد توصيه براي مرغها را دارا مي باشد.
در نژادهاي سبك يا تخمگذار رشد خروسها در حدي نيست كه بتوان از آنها جهت توليد گوشت استفاده كرد.همچنين فقط ،جوجه مرغها جهت تخمگذلري استفاده مي شوند، در نتيجه جوجه خروسها از بين مي روند و يا در بازاربا قيمت پايين تري به فروش مي رسند.
در نژادهاي دو محصوله نيز بسته به نظر توليد كنندگان خروس و يا مرغ در اختيار آنها قرار مي گيرد، پس در اينجا نيز تعيين جنسيت ضروري به نظر مي رسد.

راه هاي تعيين جنسيت 

1)  آتوسكسينگ: براي مشخص نمودن جنس جوجه هاي يكروزه از صفاتي همچون رشد و يا رنگ پرها استفاده مي شود.

2) آزمايش كلوآک (روش ژاپني): از آنجايي كه استفاده از رنگ پر و بال و يا رشد پرها مشكل مي باشد، روش ژاپني كاربردي تر است.در اين روش از راه مقعد و وجود برجستگي مقعد در خروسها كه مرغها فاقد آن هستند تعيين جنسيت صورت مي گيرد.برجستگي مقعدي در تمام جوجه ها فرمهاي متفاوتي دارد و به اشكال دكمه اي، عمودي و سه قلو ديده مي شود.تشخيص جنسيت در اين روش 100%نيست و توجه به نكات ديگر نيزبه تشخيص بهتر كمك مي كند.تعداد كساني كه در اين امر تخصص دارند محدود مي باشد و به همين دليل دستمزد قابل توجهي دريافت مي كنند.

 2) نوك چيني وقطع تاج:

در اين قسمت نوك جوجه ها را كوتاه مي كنند رشد نوك در آينده در حدي خواهد بود كه مانع صدمه زدن به ساير جوجه ها شود.جوجه هاي تخمگذار علاوه بر نوک چيني د ريك روزگي در مواقع شيوع كاني باليزم نيز يكبار ديگر نوك چيني مي شوند.صدمه به تاج در مرغان تخمگذار به خصوص دسته اي كه در قفس نگهداري مي شوند در ميزان توليد تاثير گذار هستند.

3) انتقال وتحويل جوجه هاي يك روزه:

به مدت 3- 2روز ذخيره زرده به عنوان منبع غذايي جوجه ها مورد استفاده قرار مي گيرد.در زمينه حمل و نقل جوجه ها از محل جوجه كشي به محل پرورش بايد دقت لازم را نمود، جوجه ها پس از قرار گرفتن در محل پرورش بايد خيلي سريع به آب و غذا دسترسي يابند.

4) واکسيناسيون:

واکسنها معمولا پس از خارج شدن جوجه ها از جوجه کشي و طي دوران پرورش بکار گرفته مي شوند زيرا بعلت مصونيـتي که از مادر به جوجه منتقل مي شود در يکي دور روز اول واکسنها بي اثر هستند، ولي امروزه در بيشتر موسسات جوجه کشي جوجه هاي تخمگذار را بر عليه بيماري مارک واکسينه مي کنند.